Öncelikle bilimsel bir makaleyi oluşturan parçaları bir hatırlayalım;

  • Başlık (Title)
  • Özet (Abstract yada Summary)
  • Anahtar Kelimeler (Keywords)
  • Giriş (Introduction)
  • Materyal ve Metot (Material and Metod)
  • Bulgular (Results)
  • Tartışma ve Sonuç (Discussion & Conclusions)
  • Kaynakça (References)

Görüldüğü üzere, bilimsel bir makale 8 önemli parçadan oluşmaktadır. Uluslararası dergilerde makalenin yer bulabilmesi ve yayınlanabilmesi için bu 8 bölümün tam olarak makale içerisinde verilen sıra ile bulunması gerekmektedir. Lakin Giriş, Materyal ve Metot, Bulgular, Tartışma ve Sonuç gibi kısımlarda her ne kadar önerilmese de bir takım alt başlıklar oluşturabilir ve parçalara bölünebilir. Bu konuyu yazımızın ilerleyen kısımlarında tartışmak üzere şimdilik bırakalım ve bölümleri teker teker incelemeye başlayalım.

Başlık Seçimi Hususunda Dikkat Edilmesi Gerekenler

Başlık seçimi dikkat edilmesi gereken en önemli hususlardan biridir, çünkü seçilen başlık makalenin içeriğinde okuyucunun ne bulacağını net bir şekilde ifade etmelidir. Okuyucunun ve/veya araştırmacının makaleyi okuyup okumayacağına karar vermesini sağlayan en temel faktör başlıktır. Ayrıca makalenin yayınlanması istenilen dergi editörü tarafından da değerlendirmeye alınıp alınmayacağı hususundaki kararı etkilemektedir. Bu nedenlerden ötürü başlık seçimi yaparken, yapılan çalışmayı/araştırmayı ya da derlemeyi net olarak ifade eden ve detaylı başlıklardan faydalanılmalıdır. Başlık, çalışma bir canlı üzerinde ise mutlaka canlının latince tür adını (genus+species) içermelidir. Belirtilmediği düşünülürse örneğin Deniz Kestanesi dendiğinde hangi deniz kestanesi olduğunun anlaşılması güç olacaktır. Çalışılan konuda araştırma yapmak isteyen kişi(lerin) tür adına dayalı olarak makale kütüphanelerini taratması durumunda, tür adı belirtilen çalışmalara olan erişim, belirtilmeyen çalışmalara olan erişime oranla çok daha rahat ve kolay olacaktır. Yapılan çalışma sadece bir bölge ile ya da bir madde ile sınırlı ise, maddeyi ya da bölgeyi de belirtmek gerekmektedir. Daha önce belirttiğimiz gibi bu durum, hem yapılan çalışma hakkında daha net bir fikir verecek, hem de araştırmacıların erişimini kolaylaştıracaktır. Ayrıca çalışmanın, çalışılan canlının hayatının yalnızca bir evresini, ya da bir kaç evresini konu alması halinde bu da başlıkta belirtilmelidir. Bu durumlar düşünüldüğünde hem okuyucular/araştırmacılar için kolaylık olması, hem makelenin içeriğinin başlıkta daha net ifade edilmesi ve hem de dergi editörleri tarafından daha iyi değerlendirilebilmesi için başlığın net, detaylı ifadeler içermesi gerekmektedir. Bu hususlar düşünüldüğünde, bir kaç örnek ile daha net ifadesini aşağıda bulabilirsiniz.

Deniz kestanesi üzerine ağır metal toksisite testi yapıldığını düşünürsek doğru ve yanlış başlıklar;

Ağır Metallerin Deniz Kestanesi Üzerine Etkileri
Ağır Metallerin Deniz Kestanesi (Paracentrotus lividus) Üzerine Etkileri
Ağır Metallerden Çinko’nun Deniz Kestanesi (Paracentrotus lividus) Üzerine Etkileri
Çinko’nun Akdeniz Kestanesi (Paracentrotus lividus) Embriyo Gelişimi Üzerine Etkileri

Özet Hazırlanırken Dikkat Edilecek Hususlar

Eğer ki makale dergi editörleri tarafından, editörlere gönderilen binlerce makale arasından sıyrılıcak ve seçilecekse, başlık ve özet, makalenin seçiliminde en etkin rolü oynayan parçalardır. Bu nedenle özet de başlık kadar güzel, net ve detaylı olmalı, gereksiz olan bayağı bilgi yığınından sıyrılmalı ve makalenin özünü yansıtmalıdır. En azından editörler tarafından tercih edilen yapı budur. Özet kesinlikle giriş bölümüne ait olabilecek cümleler, genel yargılar, bilinen biyolojik özellikler gibi öbekleri içermemelidir. Bu bilgilere zaten bir çok kişi/okuyucu/editör rahat bir şekilde ulaşabilmektedir ya da zaten vaakıftır. Editör tarafından okunduğunda sıkıcı, bitmek bilmeyen bir hikaye içindeymiş gibi hissedilmesini engellemek için bu bölümlere özet kısmında yer verilmemelidir. Ayrıca editörler için tam anlamıyla zaman kaybı olarak görülmekte ve çok büyük uluslararası dergilerin editörleri tarafından bu tiplerde yazılmış makalelerin özetleri okunma şansı bile bulamamaktadır. Peki özet neleri içermelidir? Özet yapılan çalışmayı ve çalışmanın gerçekleştiği koşulları olabildiğince detaylı şekilde içermelidir. Örneğin, larval döneminde bir çipura balığının akuakültürde değişken ışık faktörleri altında gelişimin ne kadar etkilendiği inceleniyorsa, özet bölümünde çipura balığı ve akuakültür hakkında bilgiler vermek yerine, kaç çipura balığı ile çalışıldığı? Hangi boylarda kaçar canlı bulunduğu? Hangi ortamlarda bulunduğu? Kullanılan tankların ebatları? Sıcaklık ve Işık değerleri? Ne kadar zaman da bir kontrol yapıldı? Kontrol alet ve edevatları ne kadar zamanda bir kalibre edildi? Ne kadar süre ile, hangi güçte ışıklandırma uygulandı? Kesinti oldu mu? Etkiler, değerler, rakamlar, sonuçlar vb.. soruların cevaplarını içeren bilgiler vermek çok daha uygun ve okuyucu/araştırmacı için yararlıdır.

Giriş Cümleleri
Genel Yargılar
Biyolojik Özellikler
Önceki Çalışmalar
Bölge ve Ortam Hakkında Bilgiler
Teknik Veriler
Kısaca Materyal ve Metot
Bulgular

Anahtar Kelimelerin Seçimi

Anahtar kelimeler genellikle yazarlarca en az hata yapılan kısımdır. Seçilen anahtar kelimeler makalenin literatür taranırken bulunmasında ve makalenin benzer anahtar kelimelere sahip makaleler ile birlikte listelenmesinde fayda sağlamaktadır. Erişimin kolaylaşması açısından önemlidir. Anahtar kelimeler seçilirken başlık ve özetten faydalanılabilir, genel ve daha spesifik kelimeler kullanılabilir. Genellikle 4-5 anahtar kelime makale için yeterlidir. Daha önce verdiğimiz örnek başlığı ele alırsak (Çinko’nun Akdeniz Deniz Kestanesi Paracentrotus lividus Embriyo Gelişimi Üzerine Etkileri) seçilecek anahtar kelimeler; “çinko”, “ağır metal”, “deniz kestanesi”, “Paracentrotus lividus”, “embriyolojik gelişim”, “toksisite”, “embriyogenesis” gibi bir çok anahtar kelimeden bir kaçı olabilir. Tamamen içeriğe ve başlığa bağlı olmakla birlikte, net ifade eden kelimeler kullanmak seçilimde rol oynar.

Giriş Yazarken Dikkat Edilecek Hususlar

Giriş kısmı bir çok makalede bir başlık ile belirtilmesine karşın, belirtilmediği makaleler de bulunmaktadır. Bu bölüme ait bir başlığın bulunması ya da bulunmaması tamamen makalenin yayınlanacağı yayın evinin tercihine göre değişmektedir. Lakin günümüzde bir çok yayınevi bu bölümün bir başlık ile ayrılmasını tercih etmektedir. Giriş bölümü içerik olarak, yapılan çalışma hakkında okuyucuyu hazırlamayı gerektirir. Daha önce nasıl çalışmalar yapıldı? Neden böyle bir çalışma yapma gereksinimi duyuldu? Yapılan çalışma neden önemli? gibi bir takım soruların yanıtlarını barındırmalıdır. Kısacası okuyucu/editör/araştırmacı yapılan çalışmanın orjinalliği ve önemi hakkında bilgiyi bu bölüm aracılığı ile edinmektedir. Bu anlamda bakıldığında giriş bölümünün ilk cümlesi problemin ya da hipoteniz açık ve net olarak ifadesini içermelidir. En sık tekrarlanan hatalar arasında konu ile çok ilgisi olmayan ancak makalenin anlaşılabilmesi için gerekli bilimsel eğitimin yazar tarafından okuyuculara giriş bölümünde verilmesidir. Hikayeyi andıran, 2-3 cümlelik bilgi dahi son derece gereksiz ve alakasız olarak değerlendirilir. Bu bölümde daha önce yapılmış çalışmalardan bahsedilebilir ve refans gösterilerek bir kaç çalışmadan bir kaç cümle alınabilir. Ideal olarak değerlendirilen alıntılama sayısı 5-6 kadardır. Diğer yayınlardan yapılan alıntılardan olabildiğince kaçınmalı ve sadece makale için önemli olan, makalenin eksik parçası olan alıntılar tamamlayıcı unsur olarak kullanılmalıdır. Bu noktada yapılan en büyük hata yanlış kaynaklardan alıntılamalar yapılması ve bunun sonucunda yapılan çalışmaya okuyucuyu net olarak yönlendirememe durumudur. Literatür iyi bir şekilde incelenmeli, daha önce yapılmış çalışmalar dikkatlice ele alınmalıdır ve literatür incelemesi çalışmaya başlanmadan önce gerçekleştirilmelidir. Literatür incelemesinin yapılmasının en önemli nedenlerinden bir tanesi de çalışmanın orjinalliğinin garanti altına alınması gerekliliğidir.

Fazla Sayıda Alıntı
Gereksiz Bilgiler
Genel Bilgiler
Diğer Çalışmaların Önemini Belirten Cümleler
Literatür Araştırması
Problem ya da Hipotez
Çalışmanızın Orjinalliği ve Önemi
Çalışmanızın Amacı
4-5 Alıntı

Materyal ve Metot Bölümünü Yazarken

Materyal ve Metot makalenin en önemli bölümüdür. Bu bölümde yapılacak anlatım ile aynı çalışmayı gerçekleştirecek kişinin yazar ile aynı adımları rahatlıkla takip edebilmesi ve yazar tarafından ulaşılan sonuçlara aynı olmasa bile 3. kişilerce yakınlaşılabilmesini sağlamak gerekmektedir. Eksiksiz olarak çalışma boyunca gerçekleştirilen her adım, bir başkası tarafından tekrar edilebilecek kadar ayrıntı ile, bu bölümde belirtilmelidir. Yapılan çalışmanın bilimsel geçerliliğinin kabul edilebilmesi için tekrar edilebilir olması gerekmektedir. Sonuçları etkileyebilecek detayların mutlaka aktarılması gerekmektedir. Örneğin örnek tüplerinin A,B,C,D olarak etiketlenmesi ve gözlemlenmek üzere bekletilmesi gibi sonuçları etkilemeyecek detaylar önemsiz ve belirtilmemesi gerekirken, örnek tüplerine ait özel durumların olması (materyaline bağlı olarak) ve doğru bir gözlem yapabilmek için belli bir zaman belli koşullarda saklanmasının gerekmesi gibi durumlar doğrudan sonuçları etkileyeceğinden bunun belirtilmesi gerekmektedir. Aynı şekilde bir kaza olması ve gözlemlenmesi gereken süre içerisinde gözlemin gerçekleşmemesi ya da belli bir süre sonra gerçekleşmesi durumunda bu sürecin de belirtilmesi gerekmetedir. Çünkü araştırmacılar/okuyucular/editörler ancak bu şekilde yapılan çalışmayı değerlendirebilir ve geçerliliği hakkında bir hükme varabilirler. Eğer daha önceden geliştirilmiş bir metot kullanıldıysa alıntılama yaparak belirtilmelidir. Bu durum bilimde çok sık olarak tekrar edilmektedir. Yaygın olarak kullanılan ve bilinen metotların (ki-kare testi gibi) alıntılanmasına ve geliştiricisinin belirtilmesine bile artık gerek duyulmamaktadır. Ancak kullanılan metotta bir takım değişikliklere gidildiyse bu değişikliklerin ayrıntılı bir biçimde belirtilmesi gerekmektedir. Bunların haricinde bütün birimler metrik sistem olmalı, 24 saatlik zaman kullanılmalı ve tarihler gün ay yıl şeklinde belirtilmelidir. Boy/Uzunluk ölçülerinde, derece birimlerinde, ağırlıklarda en sık rastlanan hata ise virgülden sonraki basamakların doğruluğunun tartışmalı olması durumudur. Örneğin derece belirtilirken 28.2897 derece şeklinde belirtmek inandırıcı değildir ve pratik görülmemektedir, bu yüzden 28.3 derece olarak ifade edilmelidir. Aynı durum cm, kg gibi birimlerde de geçerlidir ve dikkat edilmesi gerekir. Genel olarak bu bölümde kullanılan alet ve edevatların neler olduğu, hangi bölgelerde çalışmanın gerçekleştirildiği ya da hangi bölgelere ait canlılar ile çalışmanın gerçekleştirildiği, çalışmadan kullanılan canlıların yaşamlarının hangi evrelerinde oldukları, çalışmanın ne kadar sürdüğü, çalışmada kullanılan tank, oda gibi yerlerin durumları ve sıcaklık, ışık gibi fiziksel detayları, ışık alma süresi ya da radyasyona tabii kalma süresi, dalga boyları, alınan örneklerin derinlikleri ya da ölçüm yapılan derinlikler, çalışma yapılan bölgenin konumu, ölçüm cihazlarının ne kadar sıklıkla kalibre edildikleri, hangi sıklıklarla ölçümler yapıldığı gibi çoğaltılabilecek bir çok soruya cevabın bu bölümde bulunması beklenmektedir.

Alıntılar
Gereksiz Bilgiler
Sonuca Etki Etmeyen Faktörler
Önceki Çalışmaların Tartışılması
Eksik Yöntem
Metot Alıntıları
Tekrarlanılabilir Metot
Bölge,Yer ve Özellikleri
Sonuca Etki Eden Faktörler
Metrik Sistem ve Rakamsal İfadeler

Bulgular Bölümünde Dikkat Edilmesi Gerekenler

Bulgular bölümü, bulguların ve verilerin kısaca çalışma neticesinde ulaşılan sonuçların yazılı olarak ifade edildiği kısımdır. Bu kısımda çalışma neticesinde elde edilen sonuçların bir özeti ile birlikte tablo ve grafikler yardımıyla rakamsal verilerin detaylı bir şekilde aktarımı yapılmalı ve istatistiksel verilerin bu alanda ifadesi gerçekleştirilmelidir. Tablolar, grafikler vb diğer şekiller yazı içerisinde uygun zamanda ilgili cümle sonunda belirtilmeli ve bu şekilde okuyucu doğru zamanda doğru grafik, şekil veya tabloya yönlendirilmelidir. Bu bölümde en sık tekrar edilen hatalardan birisi tablo ve grafiklerin yanlış veriler için kullanılması ve/veya tablo ve grafikler ile ifade edilmesi gereken grafiklerin yazı ile metin içerisinde ifade edilmesidir. Bu durum yapılan çalışmanın okuyucu tarafından anlaşılmasını güçleştirmektedir. Ayrıca bir diğer sık tekrarlanan hata ise bu bölümde olmaması gereken tartışma ve sonuç ifade eden çıkarımlardır. Tartışma ve Sonuç kısmı bu tür çıkarımlar için ayrılmış alandır bu nedenle Bulgular bölümünde yalnızca bulguların aktarılması beklenmektedir. Alıntı ifadelerin yer alması uygun değildir çünkü bu bölüm yapılan çalışmanın verilerini içerir ve yalnızca yapılan çalışma hakkında ifadelere yer vardır. Tablo ve Şekiller makale okunmadan da ne hakkında olduğu ve neyi ifade ettiği anlaşılabilecek bir şekilde düzenlenmelidir. Grafikler söz konusu olduğunda örneğin tekir balıklarında bulunan radyoaktif madde içeriğini rakamsal olarak ifade eden bir grafik kullanılıyorsa, mutlaka grafiğin bir köşesinde normal kabul edilen değer belirtilmelidir. Bu şekilde okuyucu radyoaktif maddelerin hangi dozlarda zararlı olabileceğini bilmese dahi, bu bilgiden yararlanarak kolayca yapılan çalışmadaki durum hakkında fikir sahibi olabilir. Bilgisayarlarca otomatik olarak çizilen grafiklerdeki eğrilerin daha gerçekçi olması amacıyla çalışma yapılan değerlerin her iki uc noktasına uzak 2-3 örnek de çalışmaya dahil edilmelidir. Örneğin 13 ile 17 derece arasında alabalıkların gelişimi hakkında bir grafik çizilecek ise 13 ile 17 derece arasında 100-200 örnek bulunurken, 5-7-11 dereceler ile 19-22-25 dereceler arasında da bir kaç örneğin bulunması gerekmektedir. Bu şekilde eğrinin eğimi bilgisayar tarafından, küçük bir aralığa sıkışmış onlarca örneğe ait eğriye oranla daha doğru olarak çizilecektir. Bu bölümde çok sık tekrar edilen bir diğer hata ise makale içerisinde sürekli kendini tekrar eden cümlelerdir, giriş bölümünde, materyal ve metot bölümünde belirtilen yöntemler, bilgiler, materyaller burada tekrar belirtilmemelidir. Bu bölümde ya da diğer bölümlerde belirtilen tüm tablo ve grafiklerin listesi ve açıklamaları isteğe bağlı olarak referans bölümünden sonra liste olarak ifade edilmesi uygundur.

Alıntı bilgi, veri vs..,
Bulgu içermeyen görsel veri kullanımı,
Tablo veya grafik olarak ifade edilmesi gereken verilerin rakamsal ifadeleri,
Eksik tablo, grafik vb. açıklaması,
Yalnızca ilgili aralığa ilişkin bulgular,
Sonuç ve tartışma içeren ifadeler,
Diğer bölümlere ait ifadelerin tekrarı.
Orjinal ve eşsiz olması,
Tablo ve grafiklerin doğru kullanımı,
İlgili aralığın dışında uç değerlerde bulgular,
Normal kabul edilen değerlerin grafiklerde belirtilmesi,
Tablo ve grafiklerin doğru zamanda doğru yerde yönlendirmesi.

Tartışma ve Sonuç Bölümünde Dikkat Edilmesi Gerekenler

Tartışma ve Sonuç bölümü ifade edilen kelimelerden de anlaşıldığı gibi, bu bölümde okuyucuya çalışma sonucunda bulunan yeni bilgilerin aktarılması, bulunan sonuçların neden önemli olduğu ve ne ifade ettiğinin açıklanması beklenmektedir. Ayrıca bulgularda rastlanılan anormal durumların ifade edilmesi, çalışmadan beklenen veriler ile çalışma sonucunda elde edilen verilerin karşılaştırılması, elde edilen veriler ile diğer çalışmalarda elde edilmiş verilerin karşılıklı değerlendirilmesi ve ayrıca ileride yapılacak çalışmalar için bir takım önerilerin bulunması bu bölümün beklentileri dahilindedir. Bu anlamda bakıldığında yoruma yatkın bir bölümdür, ancak bu noktada bir çok kişinin yaptığı hata, bilimsel verilere dayanmayan yorumlardır. Yorumlar mutlaka yapılan çalışma sonucunda elde edilen veriler ile desteklenmelidir. Yalnızca yapılan çalışmayı destekleyen yazarlar ve makalelerden oluşan alıntılamalar yerine karşıt görüşlere ve sonuçlara yer verilmeli ve bu karşıt durumların ortaya çıkmasında etken olan faktörler belirtilmelidir. Örneğin yaz aylarında yapılan bir çalışma ile kış aylarında yapılan bir çalışma aynı sonuçları vermeyebilir, üreme dönemlerine bağlı değişiklikler olabilir, bu tür durumlarda sonucu etkileyen faktörler belirtilerek alıntılama yapılmalı ve tartışılmalıdır. Bölümün sonuna doğru mutlaka bir çizgi çekilmeli ve çalışmadan elde edilen veriler doğrultusunda bir sonuca varılmalıdır. Sonuca varmanın mümkün olmadığı durumlarda sonuca varılamadığının nedenleri ile birlikte belirtilmesi de bir çeşit sonuca varma olarak kabul görür. Tartışma ve Sonuç bölümünde alt başlıklar oluşturarak yapılan çalışmanın farklı nitelendirilebilecek yönlerinin farklı veriler kullanılarak tartışılması çok sık rastlanan bir hatadır. Bilimin bir bütün olduğu düşünülürse, yapılan tartışmanın parçalara bölünmemesi ve bütün veriler değerlendirilerek bir bütün olarak ifade edilmesi ve yorumlanması gerekmektedir. Aksi halde elde edilebilecek yorum, değerlendirme ve sonuçların bilimsel anlamda geçerlilikleri kabul edilmeyebilir. Ve ayrıca daha önce de belirtildiği gibi bu bölümde de giriş bölümünde bulunan ya da bulunması daha uygun olan ifadelerin kullanımı ve daha önce ifade edilmiş bilgilerin tekrarlanması yine çok sık tekrarlanan hatalardandır, dikkat edilmelidir.

Taraflı alıntılama,
Alt başlıklar ile değerlendirme,
Parçalara bölme,
Bilimsel veriler ile desteklenemeyen yorumlarda bulunma,
Giriş bölümüne ait ifadeler,
Önceki ifadelerin tekrarı.
Karşıt veri ve görüşlerin değerlendirilmesi,
Bir bütün olarak işlenmesi,
Çalışmanın önemini ve çalışma sonucunu ifade etme,
Gelecek çalışmalar için öneriler,
Bilimsel veriler ışığında değerlendirme.

Kaynakça Bölümünde Dikkat Edilmesi Gerekenler

Kaynakça bölümünde dikkat edilmese gereken en önemli konu, yazım kuralları ve kısaltmalardır. Kaynakçalarda alıntı yapılan kaynaklar alfabetik ve numerik (yıl bazlı) olarak sıralanır. Dergi, kitap gibi yayınların birçoğunun kendine ait kısaltmaları vardır. Kitaplardan alıntılama yapıldığında bu alanda kitap yazarlarının yanısıra, varsa bölüm yazarları da ifade edilmeli ve alıntı yapılan kısma ilişkin sayfalar belirtilmelidir. Dergilerden yayınlanan makalelerden yapılan alıntılarda da sayfa numaralarının belirtilmesi uygundur. Kaynakça bölümü ve diğer bölümlere ilişkin yazım kuralları makalenin yayınlanacağı dergiye bağlı olarak değişiklik gösterebilmektedir, bu nedenle bu ve diğer alanlara ilişkin yazım kuralları(font boyutu, başlık büyüklüğü, alıntılama biçimleri vb..) için makalenin yayınlanacağı kuruma başvurulması ve yazım kurallarının karşı taraftan sağlanması gerekmektedir.